ఒక జర్మన్ పట్టణం పేరు తమిళ పదంగా ఎలా మారింది? Emden

తమిళంలో “ఎందేన్” అనే ఒక పదం ఉంది. గయ్యాళి అని అర్ధం వస్తుంది. నిజానికి గయ్యాళి అనేది సరైన అర్ధం కాదేమో, తెలివైన,చురుకైన, దూకుడుగా ఉండే స్త్రీ అనవచ్చు. ఈ పదం వెనుక ఉన్న కథేమిటో ఒకసారి చూద్దాం.

స్త్రీలకే కాకుండా ఏ పనినైనా సాధించగలిగే, తమ పనులలో ఇతరుల జోక్యాన్ని, వ్యతిరేకతను సహించని వ్యక్తులకు కూడా ఈ పదాన్నివాడతారు. 

ఆ పదాన్ని పలికే విధానాన్ని బట్టి దానికి రకరకాల అర్ధాలు ఉన్నాయి. ఎవరైనా పెద్దావిడ తనకి ఇష్టమైన మేనకోడలు గురించి చెబుతూ ప్రేమగా ఈ పదం వాడింది అనుకోండి, ఆ అమ్మాయిని ఎవరూ మోసం చేయలేనంత తెలివైనది అని మురిపెంగా అన్నట్లు. అదే తనకు అంతగా ఇష్టం లేని పక్కింటామె కూతురి గురించి కొంత చిరాకుగా అన్నది అనుకోండి, ఆ అమ్మాయి సరైన ప్రవర్తన కలిగినది కాదు అని అన్నట్లు. అదే తనకు అసలు ఇష్టం లేని తన వదిన గురించి కోపంగా ఈ పదాన్ని వాడింది అనుకోండి, ఆమె చాలా కోపిష్టి, ఎవరితోనూ కలవని మనిషి, తమ కుటుంబానికి తగిన మనిషి కాదు అన్నట్లు అర్ధం.

నా చిన్నతనంలో నేను ఇది తమిళపదమే అనుకుని మా సంభాషణలలో ఎక్కువగా ఉపయోగించేదాన్ని. పెరిగి పెద్దయ్యాకనే ఈ పదం యొక్క పుట్టు పూర్వోత్తరాలు తెలిసాయి. దీని మూలం తెలుసుకున్నాక ఆశ్చర్యం కలిగింది.

emden

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తొలినాళ్లలో 1914 సెప్టెంబర్ 22 రాత్రి ఎందేన్ అని పిలవబడే జర్మన్ యుద్ధనౌక మద్రాస్ ఓడరేవు కు వచ్చింది. బర్మా ఆయిల్ కంపెనీ అనే బ్రిటిష్ కంపెనీకి చెందిన అనేక ఆయిల్ ట్యాంకర్లు ఆ రేవులో నిలబడి ఉన్నాయి. ఎందేన్ కమాండర్ అయిన కెప్టెన్ కార్ల్ వాన్ ముల్లర్ వాటిమీద బాంబులు వేసి, కాల్పులు జరిపాడు. కేవలం కొన్ని నిముషాలలో ఐదు ట్యాంకర్లు తగలబడి దాదాపు మూడు లక్షల యాభై వేల గాలన్ల ఇంధనం తగలబడిపోయింది.

బాంబులు, కాల్పులు, యుద్ధం, విధ్వంసంతో కూడిన ఆ రాత్రి తమిళనాడు, మద్రాస్ ప్రజలకు కాళరాత్రిగా జ్ఞాపకాలలో మిగిలిపోయింది. తర్వాతెప్పుడో కెప్టెన్ ముల్లర్ ఇలా రాశారు ” భారతీయులలో ఆసక్తిని రేకెత్తించి, ఇంగ్లీష్ వారి వ్యాపారాన్ని దెబ్బతీసి, వారి ఆధిపత్యాన్ని ప్రశ్నించేందుకే నేను ఈ బాంబుదాడి చేసాను” అని. ఆయన అలా ఆసక్తిని రేకిత్తించడంలో విజయం సాధించాడని చెప్పాలి. దాదాపు శతాబ్దం తర్వాత కూడా ఆయన నౌక “ఎందేన్” పేరు తమిళ పదజాలంలో భాగంగా మారిపోయింది.

జర్మనీ లోని ఒక పట్టణమైన ఎందేన్ పేరుని ఈ నౌకకి పెట్టారు. వాయువ్య జర్మనీ లో ఎమ్స్ నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో ఉన్న రేవు పట్టణం. 2011 లో ఈ పట్టణం మొత్తం జనాభా 51,528.

ఈ పట్టణానికి చారిత్రకంగా అంత ప్రాధ్యాన్యత లేకపోయినా ఆ పేరుతో నిర్మించబడిన ఎందేన్ నౌకకి మాత్రం చెప్పుకోదగ్గ రక్త చరిత్రే ఉంది..జర్మన్ ఇంపీరియల్ నేవీ కోసం తయారుచేయబడిన ఈ డ్రెస్డెన్ క్లాస్ లైట్ క్రూయిజర్ లో 10.5 సెంటీమీటర్ గన్నులు ఒక పది, రెండు టార్పెడో గొట్టాలు ఉన్నాయి.

ఎందేన్ కెరీర్లో అధికభాగం చైనా కేంద్రంగా పనిచేసిన జర్మన్ తూర్పు ఆసియా స్క్వాడ్రన్ లో గడిచింది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో దాదాపు రెండు డజన్ల ఓడలను ఎందేన్ స్వాధీనం చేసుకుంది. చెన్నై పై చేసిన దాడి మాత్రమే కాక, ఎందేన్ పెనాంగ్ పై కూడా దాడి చేసి పెనాంగ్ యుద్ధానికి కారణమయ్యింది. ఒక రష్యన్ యుద్ధనౌకని, ఒక ఫ్రెంచ్ నౌకాని కూడా ఎందేన్ విధ్వంసం చేసింది.

ఆ తర్వాత కెప్టెన్ ముల్లర్ ఎందేన్ ను కోకస్ దీవులకు తీసుకుని వెళ్ళాడు. అక్కడ కొద్దిమంది నావికుల సహాయంతో బ్రిటిష్ స్థావరాలను నాశనం చేసాడు. అక్కడ ఒక ఆస్ట్రేలియన్ యుద్ధ నౌక ఎందేన్ పై దాడి చేయగా ముల్లర్ దానిని మునిగిపోకుండా కాపాడటానికి గానూ నీటి అడుగుభాగానికి తీసుకుని పోయాడు. నౌకలో ఉన్న 376 మంది క్రూ లో మొత్తం 133 మంది ఈ దాడిలో మరణించారు. బతికి ఉన్నవారిలో చాలా మంది యుద్ధ ఖైదీలుగా పట్టుబడ్డారు. సముద్ర అలల కుదుపులకు ఎందేన్ తీవ్రంగా దెబ్బతినడంతో 1950 లో దానిని ముక్కలుగా చేసి స్క్రాప్ కింద అమ్మివేసారు.

అనుకోకుండా ఎందేన్ పట్టణం కూడా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో జరిగిన బాంబు దాడిలో దెబ్బతిన్నది. 1944 సెప్టెంబర్ 6 న రాయల్ ఎయిర్ ఫోర్స్ జరిపిన దాడిలో ఈ పట్టణంలోని 80 శాతం పైగా ఇల్లు ధ్వంసం అయ్యాయి. ఆ పట్టణ ప్రజలు ఆ రోజును ఇప్పటికీ గుర్తు చేసుకుంటారు.

ఎందేన్ పదాన్ని బలమైన వ్యక్తిత్వం కలిగిన స్త్రీలను ఎత్తిపొడిచేందుకు ఒక తిట్టుగా వాడే సందర్భాన్ని గుర్తు చేసినందుకు క్షమాపణలతో

Post 32

–Based on a piece by Meena

శాస్త్ర సాంకేతిక విద్య పట్ల విక్రమ్ సారాభాయ్ దృక్పథం: Vikram Sarabhai and Science Education

మొన్న ఆగస్టు పన్నెండున డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ జయంతి. దేశంలో అంతరిక్ష, అణుశక్తి కార్యక్రమాలకు బీజం వేసిన దార్శనికుడిగా ఆయనను దేశం ఎప్పుడూ గుర్తుంచుకుంటుంది. స్వతంత్ర భారతదేశాన్ని శక్తివంతమైన దేశంగా మార్చాలంటే శాస్త్ర సాంకేతిక ఆవిష్కరణలు మాత్రమే అందుకు దోహదపడగలవని బలంగా నమ్మి ఇస్రో, పిఆర్ఎల్, ఐఐఎం-ఎ, ATIRA వంటి సంస్థలను స్థాపించి దేశంలో సాంకేతిక విప్లవానికి ఆయన చేసిన కృషి మరవలేనిది. శాస్త్ర సాంకేతిక విద్య మరింత విస్తృతంగా అందుబాటులోకి రావాల్సిన అవసరం గురించి ఆయన ఎంతగా తపించేవారో ఈ సందర్భంగా గుర్తుచేసుకోవాలి.

ప్రజలలో శాస్త్రీయ దృక్పధం పెంపొందించకపోతే దేశం పురోగతి చెందలేదనే స్పష్టత సారాభాయ్ కి ఉంది. దీనిని సాధించాలంటే సైన్స్ బోధన మరింత వినూత్నంగా జరగాలనీ, శాస్త్రవేత్తలు యువతతో కలిసి పని చేసి వారిలో శాస్త్రీయ దృక్పధం అలవర్చాలనీ ఆయన భావించేవారు. చిన్నతనంలో ఇంటి వద్దనే ఎంతో మంచి వాతావరణంలో విద్యాభ్యాసం చేయడం బహుశా ఆయనలో సైన్స్ బోధన పట్ల ప్రత్యేక ఆసక్తి ఏర్పడటానికి పునాదిగా పనిచేసింది అనుకోవచ్చు.

ఈ ఆసక్తి వల్లనే 1963 లో ఆయన ఫిజికల్ రీసెర్చ్ లాబరేటరీ కి చెందిన కొంతమంది శాస్త్రవేత్తలతో కలిసి సైన్స్ విద్యను సాధారణ పౌరులకు అందేలా చేసేందుకు కొన్ని ప్రయోగాలు చేశారు. ఈ తొలి ప్రయత్నాలు కొంత మంచి ఫలితాలు సాధించడంతో 1966 లో ‘కమ్యూనిటీ సైన్స్ సెంటర్’ అనే సంస్థను స్థాపించారు. దీనిని సారాభాయ్ గురువు, నోబెల్ గ్రహీత అయిన సర్ సివి రామన్ ప్రారంభించారు. ఈ ప్రారంభోత్సవ సందర్భంలోనే ఆయన ‘ఎందుకు ఆకాశం నీలంగా ఉంటుంది” అనే తన ప్రముఖ ఉపన్యాసాన్ని వెలువరించారు.

ఈ కమ్యూనిటీ సైన్స్ సెంటర్ దేశంలో ఒక వినూత్న ప్రయోగంగా చెప్పుకోవచ్చు. ఈ సంస్థ ప్రయత్నాల వల్లనే దేశంలో సైన్స్ మ్యూజియంలు పుట్టుకొచ్చాయి. డాక్టర్ సారాభాయ్ మరణం తర్వాత ఈ సెంటర్ పేరును విక్రమ్ ఎ. సారాభాయ్ కమ్యూనిటీ సైన్స్ సెంటర్ (VASCSC ) అని మార్చడం జరిగింది.

Vikram Sarabhai as a boy, with his model train

ఈ VASCSC వెబ్సైటు ప్రకారం “పాఠశాల, కళాశాలల విద్యార్థులను తమ పాఠ్య పుస్తకాల పరిధి నుండి బయటకు తీసుకువచ్చి స్వంతంత్రంగా, సృజనాత్మకంగా ఆలోచించేలా చేయడం ఈ సంస్థ ధ్యేయం. విద్యార్థులు సైన్స్, గణితాలను మరింత మెరుగ్గా, దీర్ఘకాలం గుర్తు ఉండేలా నేర్చుకునేందుకు గానూ ఎన్నో వినూత్న విధానాలను ఈ సంస్థ రూపొందించింది. విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులు, పరిశోధకులు, పరిపాలకులు, సామాన్య ప్రజానీకం అందరూ కలిసి సైన్స్ ను అర్ధం చేసుకుంటూ శాస్త్రీయ దృక్పధాన్ని పెంచుకునేలా చేయడం ఈ సంస్థ లక్ష్యం.”

స్థాపించిన నాటి నుండి ఈ సంస్థ సైన్స్ ప్రదర్శనలు నిర్వహించడం, ఓపెన్ లేబొరేటరీ లను, మాథ్స్ లాబొరేటరీలను, సాంకేతిక ఆటస్థలాలను నిర్మించడం వంటి ఎన్నో వినూత్న విధానాల ద్వారా శాస్త్రీయ దృక్పధాన్ని ప్రజలలో పెంపొందించే ప్రయత్నాలు చేసింది. దేశంలో శాస్త్రీయ విద్యా కార్యక్రమానికి ఈ రోజు ఈ సంస్థే వెన్నుముకగా ఉంది. ఎంతో నాణ్యమైన విద్యా కిట్లు, వనరులను ఈ సంస్థ రూపొందించింది.

డిపార్ట్మెంట్ ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ కోసం రూపొందించిన సైన్స్ ఎక్సప్రెస్ ఈ సంస్థ చేసిన అనేక వినూత్న కార్యక్రమాలలో ప్రముఖమైనది. ఎన్నో సంవత్సరాల పాటు నడిచిన ఈ సైన్స్ ఎక్సప్రెస్ ను ఇండియన్ రైల్వేస్ సహకారంతో 16 బోగీలు ఉన్న ఒక రైలులో ఏర్పాటు చేశారు. ఎన్నో శాస్త్రీయ నమూనాలను ఇందులో ప్రదర్శించారు. అక్టోబర్ 2007 లో డిపార్ట్మెంట్ ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ చే ప్రారంభించబడిన ఈ రైలు దేశమంతా దాదాపు ఒక లక్ష ఇరవై రెండువేల కిలోమీటర్లు ప్రయాణించింది. 1404 రోజుల పాటు 391 ప్రాంతాలలో ఈ రైలు ప్రదర్శన జరగగా దాదాపు కోటి ముఫై మూడు లక్షల మంది దీనిని సందర్శించారు. ప్రపంచంలోనే అతి ఎక్కువమంది సందర్శించిన సైన్స్ ప్రదర్శనగా ఇది ఎంతో గుర్తింపు పొందింది. లిమ్కా బుక్ ఆఫ్ రికార్డ్స్ లో ఆరు సార్లు తన స్థానాన్ని నమోదు చేసుకుంది.

డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్ ను గుర్తు చేసుకుంటూ ఒక సందర్భంలో మృణాళిని సారాభాయ్ ఇలా అన్నారు. “విక్రమ్ సారాభాయ్ తాను ఉద్యోగ విరమణ చేసాక పిల్లలతో, యువతతో ఎక్కువ సమయం గడిపి వారిలో శాస్త్రీయ దృక్పధాన్ని పెంపొందించే ప్రయత్నం చేస్తానని అంటుండేవారు”. అయితే ఆ కోరిక తీరకుండానే సారాభాయ్ తక్కువ వయసులోనే అకాలమరణం చెందారు. అయితే ఆయన ఏర్పాటు చేసిన కమ్యూనిటీ సైన్స్ సెంటర్ ఆ దిశగా తన ప్రయత్నాలు ఇంకా చేస్తూనే ఉంది.

P.S: ఈ వ్యాసకర్త మీనా రఘునాధన్ విక్రమ్ ఎ. సారాభాయ్ కమ్యూనిటీ సైన్స్ సెంటర్ గవర్నింగ్ కౌన్సిల్ సభ్యులలో ఒకరు 

–Based on a piece by Meena

(Post 31)

జాతీయ జెండా రూపకర్త “పింగళి వెంకయ్య”: Flagman Pingala Venkiah

ఒక యువకుడు తన దేశానికి ఎంతో దూరంగా ఉన్న విదేశీ గడ్డపై ఎవరికో సంబంధించిన యుద్ధంలో పాలుపంచుకుంటూ పోరాటం చేస్తున్నాడు. అతని పేరు పింగళి వెంకయ్య. 19 వ శతాబ్దం చివరిలో బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీ లో సైనికుడిగా దక్షిణ ఆఫ్రికాలో జరుగుతున్న ఆంగ్లో బోయర్ యుద్ధంలో పనిచేశారు వెంకయ్య. అదే సమయంలో మరొక యువకుడు అదే దక్షిణాఫ్రికాలో సత్యం, న్యాయం, స్వేచ్చ గురించి కలలు కంటూ ఎన్నో ప్రయోగాలు ప్రారంభించాడు. అతనే మోహన్ దాస్ కరంచంద్ గాంధీ.

1899 లో బోయర్ యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు గాంధీ మనసు నిజానికి స్థానిక బోయర్ల వైపే ఉన్నప్పటికీ నాటల్ బ్రిటిష్ క్రౌన్ కాలనీ సభ్యునిగా తాను బ్రిటిష్ వారికే మద్దతు తెలపవలసిన అవసరం ఏర్పడింది. దాదాపు 1100 మంది స్వచ్చంద సేవకులతో గాంధీ ఒక సేవాదళాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఎవరైతే తమపై ఆధిపత్యం చెలాయిస్తూ తమను అణగదొక్కుతూ ఉన్నారో వారికే సేవలందించేలా ఆ సేవా దళ సభ్యులలో గాంధీ స్ఫూర్తి నింపగలిగారు. యుద్ధక్షేత్రంలో గాయపడిన సైనికులను సురక్షిత ప్రాంతాలకు మోసుకువెళ్తూ ఈ దళ సభ్యులు ఎంతో సహాయం చేశారు.

దాదాపు ఇదే సమయంలో అప్పటికి 19 సంవత్సరాల వయసులో ఉన్న వెంకయ్య గాంధీని కలిశారు. ఆయన నిరాడంబరత, సంభాషణలలో చూపించే ఆత్మవిశ్వాసం పింగళిని ఎంతగానో ఆకట్టుకున్నాయి. వారిద్దరి మధ్య మంచి అనుబంధం ఏర్పడింది. ఆ బంధం దాదాపు అర్ధ శతాబ్దం పాటు కొనసాగింది.

Source: en.wikipedia.org

ఆఫ్రికా నుండి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత పరాయి పాలన నుండి విముక్తి సాధించాలన్న గాంధీ స్పూర్తితో కొన్ని పోరాట సంస్థలలో చేరి ఏలూరు లో నివాసం ఏర్పరుచుకున్నారు. ఆ సమయంలో వ్యవసాయం పట్ల ఆకర్షితులై పత్తి పండించడం ప్రారంభించారు. ప్రత్తి సాగులో ఎన్నో వినూత్న ప్రయోగాలు చేశారు వెంకయ్య. అమెరికా నుండి కంబోడియన్ రకం పత్తి విత్తనాలను తెప్పించి వాటిని మన దేశపు విత్తనాలతో కలిపి వినూత్నమైన హైబ్రిడ్ పత్తి రకాన్ని రూపొందించారు. దగ్గరలో ఉన్న చెల్లపల్లి గ్రామంలో కొంత భూమిని తీసుకుని ఈ విత్తనాలతో అక్కడ సాగుచేయడం మొదలుపెట్టారు. ఈ వినూత్న పత్తి రకం 1909 లో జరిగిన వ్యవసాయ ప్రదర్శనలో ఎంతో మంది బ్రిటిష్ అధికారులను ఆకర్షించింది. రాయల్ అగ్రికల్చర్ సొసైటీ ఆఫ్ లండన్ ఆయనకు గౌరవ సభ్యత్వాన్ని అందించింది. అప్పటి నుండి స్థానికంగా ఆయనను ‘పత్తి వెంకయ్య’ అని పిలవడం ప్రారంభించారు.

వ్యవసాయంతో పాటు వెంకయ్య చదువు మీద కూడా దృష్టిపెట్టారు. కొత్త భాషలు నేర్చుకోవాలి అనుకున్నారు. ఈ ఆసక్తి వలెనే ఆయనే లాహోర్ లోని ఆంగ్లో వేదిక్ స్కూల్ కు వెళ్ళి సంస్కృతం, ఉర్దూ, జపనీస్ భాషలను నేర్చుకున్నారు. ఈ భాషలన్నింటిలోనూ ప్రావీణ్యం సాధించారు. 1913 లో ఆయన జపనీస్ భాషలో చేసిన ఒక సుదీర్ఘ ప్రసంగం ఆయనకు ‘జపాన్ వెంకయ్య’ అనే పేరును తెచ్చిపెట్టింది.

తర్వాత కాలంలో పింగళి రైల్వే సర్వీసెస్ లో గార్డుగా చేరారు. బెంగుళూరు, బళ్ళారి లలో ఆయన పోస్టింగ్. ఆ సమయంలో మద్రాస్ ప్రాంతమంతా ప్లేగు వ్యాధి వ్యాపించి ఉంది. ఆ వ్యాధికి గురై తీవ్ర ఇబ్బందులు పడుతున్నవారు దుస్థితిని చూసిన ఆయన తన ఉద్యోగాన్ని వదిలి ప్లేగు వ్యాధి నిర్మూలనా సంస్థ తరపున ఇన్స్పెక్టర్ గా కొంతకాలం పనిచేశారు.

ఆ తర్వాత స్వాతంత్రోద్యమంలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నిర్వహించిన అనేక సదస్సులకు హాజరయ్యారు. 1906 లో కలకత్తాలో సదస్సుకు హాజరయ్యినప్పుడు ఇంగ్లీష్ యూనియన్ జెండాను ఎగురవేయడం చూసిన ఆయన ఎంతో బాధపడ్డారు. అక్కడి నుండి తిరిగి వచ్చాక మన దేశానికి ఒక జాతీయ జెండా ఉండాలనే కొత్త ఆలోచన ఆయనలో తలెత్తింది. అనేక దేశాల జెండాలను పరిశీలించడంతో తన ప్రయత్నాన్ని ప్రారంభించారు. 1916 లో “A National Flag for India” పేరుతో ప్రచురించిన పుస్తకంలో ముఫై రకాల జెండా నమూనాలను ప్రదర్శించారు. 1916 నుండి 1921 వరకు జరిగిన ప్రతి భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సదస్సులోనూ వెంకయ్య జెండాకు సంబంధించిన అంశాన్ని లేవనెత్తేవారు. ఈ ఆలోచనను ఎంతగానో సమర్ధించిన గాంధీ మన జెండా జాతికి స్ఫూర్తినిచ్చేదిగా, అన్ని మతాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించేదిగా ఉండాలని సూచించారు.

1921 లో విజయవాడలో జరిగిన సదస్సులో వెంకయ్య జాతీయ జెండాల నమూనాలతో ఉన్న తన పుస్తకాన్ని గాంధీకి చూపించారు. ఆయన కృషిని, పట్టుదలను గాంధీ ఎంతగానో ప్రశంసించారు. మన జాతీయ జెండా పేరుతో యంగ్ ఇండియా లో రాసిన ఒక వ్యాసంలో గాంధీ ఇలా అన్నారు. “మన జెండా కోసం మనం త్యాగాలకు సంసిద్ధంగా ఉండాలి. మచిలీపట్టణం లోని ఆంధ్ర నేషనల్ కాలేజీ లో పని చేస్తున్న పింగళి వెంకయ్య జెండా కోసం ఎంతో కృషి చేసి అనేక నమూనాలతో ఒక పుస్తకాన్ని రూపొందించారు. జాతీయ జెండాకు ఆమోదం కోసం భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సదస్సులలో వెంకయ్య చేసిన కృషి ఎంతో ప్రశంసనీయం. నేను విజయవాడ వెళ్ళినప్పుడు ఎరుపు, ఆకుపచ్చ రంగులతో మధ్యన అశోక చక్రం గుర్తుతో ఒక జెండాను రూపొందించమని వెంకయ్యను అడిగితే కేవలం మూడు గంటల్లో దానిని తయారు చేశారు. తర్వాత కాలంలో సత్యం, అహింసలకు చిహ్నమైన తెలుపు రంగు కూడా జెండాలో ఉంటే బాగుంటుంది అని మేము అనుకున్నాము.”

ఆ స్పూర్తితో వెంకయ్య రాత్రిoబగళ్ళు శ్రమించి మరొక జెండా రూపొందించారు. అప్పుడు వెంకయ్య రూపొందించిన ఆ జెండానే తర్వాత మన త్రివర్ణ పతాక రూపకల్పనకు బ్లూ ప్రింట్ గా మారింది. దానితో అప్పటి నుండి ఆయనకు “జెండా వెంకయ్య” అనే మరో కొత్త పేరు వచ్చింది.

1931 లో చిన్న మార్పులతో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ వెంకయ్య రూపొందించిన జెండాను ఆమోదించింది. ఆయన కల సాకారమయ్యింది. 1947 ఆగష్టు 15 న దేశానికి స్వతంత్రం రాగానే బ్రిటిష్ యూనియన్ జెండా కిందికి దిగుతుండగా మన త్రివర్ణ పతాకం సగర్వంగా పైకి ఎగిరింది.

1947 తర్వాత వెంకయ్య ప్రత్యక్ష రాజకీయాల నుండి విరమించుకుని నెల్లూరు లో స్థిరపడ్డారు. ఆ సమయంలో ఆయనకు జియాలజి పై ఆసక్తి పెరిగింది. ఆ ప్రాంతంలో దొరికే విలువైన రంగురాళ్ల పట్ల ఎంతో పరిజ్ఞానం సంపాదించారు. ఆ తర్వాత జెమోలోజీ పై దృష్టి పెట్టారు. ఆ రంగంలో ఎన్నో పరిశోధనలు చేసి, పరిశోధనా వ్యాసాలు ప్రచురించి, ప్రభుత్వానికి క్షేత్ర స్థాయి పరిశోధనల విషయంలో సలహాలు ఇచ్చే స్థాయికి వెళ్లారు. ఇక అప్పటి నుండి ఆయనకు “డైమండ్ వెంకయ్య” అనే మరొక పేరు స్థిరపడింది.

ఎన్నో ప్రత్యేక ప్రతిభా సామర్ధ్యాలు కలిగినా ఎంతో నిరాడంబరంగా జీవించిన అరుదైన వ్యక్తి పింగళి వెంకయ్య. తన చివరి రోజులను ఎంతో పేదరికంలో గడిపారు. కొత్తగా స్వతంత్రాన్ని సాధించిన ఒక దేశం తన శక్తిని, స్థాయిని తెలియచేస్తూ గర్వంతో తన జెండాను ఎగురవేస్తుండగా దాని గురించి కలలు కని, రూపకల్పన చేసిన వ్యక్తిని మాత్రం దేశం చాలా వరకు మర్చిపోయింది.

తన జీవితంలో తాను సాధించిన వాటిలో జెండా రూపకల్పనకు అత్యంత ఉన్నతమైనదిగా వెంకయ్య భావించేవారు. తాను మరణించాక తన శరీరంపై త్రివర్ణ పతాకాన్ని కప్పి చితిపై ఉంచే ముందు మాత్రం దానిని తొలగించి ఏదైనా చెట్టు కొమ్మకు తగిలించమని ఆయన కోరుకున్నారట. 1963 జులై 4 న ఆయన మరణం తర్వాత ఆయన కోరుకున్నట్లుగానే జాతీయ జెండాను ఆయన శరీరంపై ఉంచారు.

ఈ నెల మొదటిలో మన యువ ఒలింపియన్ క్రీడాకారులు విదేశీ గడ్డపై మన జెండాను ఎగరవేస్తుంటే మనం వేడుక చేసుకున్నాం. ఈ వారాంతంలో అందరం జెండాకు సగర్వంగా తలెత్తి వందనం చేయబోతున్నాం. మనకు ఇటువంటి గర్వించదగిన క్షణాలను ఇచ్చిన మన పెద్దలందరినీ గుర్తు చేసుకునేందుకు, వారికి మన కృతజ్ఞతలు తెలియచేసుకునేందుకు కూడా ఇదే సరైన సమయం.

–From a piece by Mamata

చిరంజీవ – Bless You

కరోనా వైరస్ దేశాన్ని పట్టి కుదిపేయడం మొదలుపెట్టాక ఎవరైనా తుమ్మితే సహజంగా వచ్చే స్పందన వాళ్ళని తిట్టుకుని దూరంగా వెళ్ళిపోవడం. అయితే ముందు పరిస్థితి ఎలా ఉండేదో మనకు తెలుసు. ఎవరైనా తుమ్మగానే “చిరంజీవ” అని ఆశీర్వదించడం కరోనా కు ముందు ఉన్న సహజమైన స్పందన. తుమ్మితే చిరంజీవ అనే ఆచారం మన తెలుగు వాళ్లలోనే కాదు, ప్రపంచమంతా ఉన్నదే. ఇంగ్లీష్ వాళ్ళు కూడా ఎవరైనా తుమ్మగానే ‘బ్లెస్స్ యు’ అంటారని మనకు తెలియనిది కాదు.   

ఈ ఆచారం అసలు ఎలా మొదలయ్యింది అని కొంచెం చరిత్రలోకి చూస్తే అనుకోకుండా అది మరో మహమ్మారి దగ్గరకి వెళ్లి ఆగింది. ప్రపంచమంతా ప్లేగు వ్యాధి ప్రబలిన సమయం అది. నిజానికి ప్లేగ్ ఒకసారి కాదు, అనేక వేవ్స్ లో అనేక సార్లు అనేక దేశాలను, ముఖ్యంగా యూరోపియన్ దేశాలను పట్టి కుదిపేసింది. ఎవరికైనా ప్లేగు వ్యాధి సోకగానే మొదట జలుబు, దగ్గు ప్రారంభం అయ్యేవి. తర్వాత జ్వరం, శ్వాస ఇబ్బందులు, రక్తపు వాంతులు, చర్మం నల్లగా మారిపోవడం వంటి అనేక లక్షణాలు కనపడి దాదాపు ఏడు నుండి పది రోజులలో వ్యాధి సోకిన వ్యక్తులు ప్రాణాలు కోల్పోయేవారు. అసలీ వ్యాధి ఎలా ఇంత తీవ్రంగా ప్రబలింది, దీనికి చికిత్స ఏమిటి అనేదానిపై అవగాహన లేక ప్రజలు స్థానికంగా దొరికిన ఆకులు, మూలికలతో వైద్యం చేసుకుంటూ, వ్యాధిని తగ్గించమని ప్రార్ధనలు చేసుకుంటూ గడిపారు.

యూరప్ లో ఈ మహమ్మారి ప్రబలిన సమయంలో పోప్ కూడా దాని బారిన పడి మరణించడంతో పోప్ గ్రెగొరీ I కొత్త పోప్ అయ్యారు. ఫిబ్రవరి 16, 600 వ సంవత్సరంలో ఎవరైనా తుమ్మిన వెంటనే ఆ చుట్టు పక్కల ఉన్న ప్రజలు ఆ వ్యక్తి కోలుకోవాలని భగవంతుని ప్రార్ధిస్తూ మూడు పదాలతో కూడిన ఒక ప్రార్ధన చేయవలసిందిగా ప్రజలకు సందేశం ఇచ్చారు. తుమ్ముతూ ఉన్న వ్యక్తి కి ప్రజల దీవెనలు, ప్రార్ధనలు అందినట్లైతే అతను త్వరగా కోలుకుంటాడని ఆయన ఆశించారు. ఇంగ్లీష్ మాట్లాడే దేశాలన్నిటిలో ఎవరైనా తుమ్మగానే “గాడ్ బ్లెస్స్ యు” అని ప్రార్ధించడం అప్పటి నుండి ఆచారంగా మారింది.

యూరోపియన్ దేశాలలో పోప్ సూచనతో ఆచారంగా మారిన ఈ “గాడ్ బ్లెస్స్ యు” ప్రార్ధన అంతకు ముందు నుండే ఎన్నో దేశాలలో అలవాటుగా ఉంది. ఎన్నో ప్రాచీన సంస్కృతులలో తుమ్ములను అశుభ సూచకంగా, దేవుని నుండి వచ్చిన ప్రమాద సంకేతంగా భావించేవారు. తుమ్మగానే వ్యక్తి ఆత్మ అతని నుండి కొంతసేపు బయటకు వెళుతుందని, ఆ కొద్దిసేపటిలో దెయ్యాలు, దుష్ట శక్తులు ఆ వ్యక్తి శరీరంలోకి ప్రవేశిస్తాయని అనుకునేవారు. గాడ్ బ్లెస్స్ యు అనడం వలన ఆ దుష్ట శక్తులు ఆ మనిషి దగ్గరకి చేరలేవని, అతని ఆత్మ అతని వద్దకు తిరిగి వస్తుందని నమ్మేవారు. తర్వాత కాలంలో, తుమ్మినప్పుడు వ్యక్తి గుండె కొద్దిసేపు స్పందనలు కోల్పోతుందనీ, గాడ్ బ్లెస్స్ యు అని ప్రార్ధించడం వలన అది తిరిగి కొట్టుకోవడం మొదలుపెడుతుందనే నమ్మకం కూడా కొన్ని సమూహాలలో ఉండేది. 

ప్రాచీన గ్రీకులు, ఈజిప్షియన్లు, రోమన్లు తుమ్మడం అంటే దేవుడు భవిష్యత్తు గురించి ఇస్తున్న సందేశం అని భావించేవారు. అది శుభసూచకం అయినా కావొచ్చు. అశుభసూచకం కూడా కావచ్చు. అదృష్టాన్ని తెచ్చిపెట్టవచ్చు. దురదృష్టాన్నీ తీసుకురావచ్చు.

ఇవి యూరోపియన్ దేశాలలో ఉన్న కొన్ని నమ్మకాలు మాత్రమే. ప్రపంచ వ్యాప్తంగా అనేక దేశాలలో ఇంకా అనేక నమ్మకాలు  ఉండేవి.

ఇంగ్లాండ్, స్కాట్లాండ్ లలో నవజాత శిశువు మొదటి సారి తుమ్మేవరకూ ఆ బిడ్డ ఇంకా దేవలోకపు పరిధిలోనే ఉన్నట్లు భావించేవారు. పాలినేషియన్ ప్రజలు కూడా అలాగే పసిపిల్లల తుమ్ములో ఏదో దైవ సందేశం ఉందని భావించేవారు. టోంగా లో పసిపిల్లలు తుమ్మితే ఆ కుటుంబానికి ఏదో కీడు జరుగుతుంది అనుకునేవారు. మరోయులలో పిల్లలు తుమ్మితే దానిని ఏదైనా ప్రయాణానికి, లేదా ఏదైనా శుభవార్తకు సూచనగా భావించేవారు. 

నావికులు కూడా తుమ్ములను బట్టి తమ ప్రయాణం ఎలా ఉండనుండో అంచనా వేసేవారు. ఓడ బయలుదేరే ముందు సరంగు ఓడ ముందుభాగంలో నిలబడి తుమ్మినట్లైతే ఆ ప్రయాణం సవ్యంగా సాగనుందనీ, వెనక భాగంలో ఉన్నప్పుడు తుమ్మితే ప్రయాణానికి వాతావరణం అనుకూలించకపోయే ప్రమాదం ఉందనీ అనుకునేవారు.

పోలిష్ సంస్కృతిలో తుమ్ము అశుభ సూచకం. ఎవరైనా తుమ్మితే, ఆ సమయంలో వారి అత్తగారు వారి గురించి చెడు ఆలోచనలు చేస్తుంది అనుకునేవారు. తుమ్మిన వ్యక్తి అవివాహితులు అయినట్లయితే వారికి వివాహం అయ్యాక అత్తగారితో సంబంధాలు సరిగ్గా ఉండవు అని భావించేవారు. ఈ నమ్మకం ఇప్పటికీ అక్కడి ప్రజలలో ఉంది. ఇటాలియన్ సంస్కృతిలో పిల్లి కనుక తుమ్మినట్లైతే దాన్ని శుభసూచకం అనుకునేవారు. పెళ్లికూతురు తన వివాహ దినోత్సవాన పిల్లి తుమ్మడం విన్నట్లైతే ఆ వివాహ బంధం కలకాలం సంతోషంగా వర్ధిల్లుతుందని వారి నమ్మకం. అయితే అది మూడు సార్లు వరుసగా తుమ్మితే, ఆ కుటుంబానికంతటికీ జలుబు చేస్తుందని కూడా అనుకునేవారు.

కొన్ని తూర్పు ఆసియా దేశాలలో మీకు తుమ్ము వచ్చింది అంటే మీకు తెలియకుండా ఎవరో ఎక్కడో మీ గురించి మాట్లాడుతున్నారని నమ్మేవారు. ఒకసారి తుమ్మితే మంచి విషయాలు మాట్లాడుతున్నట్లు, రెండు సార్లు తుమ్మితే చెడ్డ విషయాలు మాట్లాడుతున్నట్లు నమ్మకం. వరుసగా మూడు సార్లు తుమ్మితే మీతో ఎవరో ప్రేమలో ఉన్నట్లు లేదా మీరు త్వరలో ప్రేమలో పడబోతున్నట్లు. నాలుగు లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ తుమ్ములైతే ఆ కుటుంబానికి లేదా కుటుంబంలో ఎవరో ఒకరికి నష్టం జరగనున్నట్లు.

చైనా లో కూడా తుమ్ముల గురించి ఎన్నో ప్రాచీన గాధలు ఉండేవి. టాంగ్ వంశంలో చక్రవర్తి తల్లి కనుక తుమ్మినట్లైతే రాజప్రాసాదంలోని అధికారులంతా “వాన్ సుయ్” (చిరంజీవ) అనేవారని ఆ వంశానికి సంబంధించిన ఆచార వ్యవహారాలను పొందిపరిచిన ఒక పుస్తకంలో రాసి ఉంది. ఇప్పటికీ చైనాలో కొన్ని ప్రాంతాలలో ఈ ఆచారం ఉంది.

తుమ్మిన సమయాన్ని బట్టి కూడా కొన్ని నమ్మకాలు ఉండేవి. తెల్లవారు జామున ఒకటి నుండి మూడు మధ్య తుమ్మితే నిన్ను ఎవరో గుర్తు చేసుకుంటున్నట్లు; మూడు నుండి ఐదు మధ్య తుమ్మితే నిన్నెవరో ఆ రోజు రాత్రి భోజనానికి ఆహ్వానిస్తారు; ఐదు నుండి ఏడు మధ్య తుమ్మితే నీకు త్వరలో అదృష్టం పట్టనుంది అని; 11 నుండి మధ్యాహ్నం ఒంటి గంట మధ్యలో తుమ్మితే దూరం నుండి ఎవరో స్నేహితులు నిన్ను కలవడానికి వస్తున్నారని. ఇలా రోజులో మనిషి తుమ్మిన సమయాన్ని బట్టి నమ్మకాలు ఉండేవి.

భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలలో ఇంటి నుండి బయలుదేరినప్పుడు ఎవరైనా తుమ్మితే అశుభసూచకంగా భావిస్తారు. అలా తుమ్మినప్పుడు బయటకు వెళ్లకుండా ఆగి, కాసేపు కూర్చుని, కొంచెం నీళ్లు తాగి మళ్ళీ బయలుదేరినట్లయితే ఆ అశుభం జరగకుండా ఆగుతుందని నమ్మకం.

ఏదైనా వైరస్ శరీరంలో ప్రవేశించి జలుబునో, ఎలర్జీ నో కలుగచేస్తే తుమ్ములు వస్తాయని ఈ రోజు మనందరికీ తెలుసు. అయినా ఎవరైనా తుమ్మగానే “చిరంజీవ” అనే అలవాటు మాత్రం మనలో ఇంకా అలాగే ఉంది.

–Based on a piece by Mamata

బడి చదువు మేలా? ఇంటి చదువు మేలా? TO School or Not to School

గతవారం బ్లాగ్ లో కరోనా, లాక్ డౌన్ నేపథ్యంలో బడి పిల్లల భవిష్యత్తు ఎలా ఉండనుంది అని కొంత చర్చ చేసాం. కోట్లాది మంది పిల్లలు, ఉపాధ్యాయులు అప్పటివరకు పెద్దగా పరిచయం లేని డిజిటల్ బోధన, లెర్నింగ్ వైపుకు మళ్ళవలసిన అవసరం ఏర్పడింది. పిల్లలు ఇంటి దగ్గర నుండే నేర్చుకోవాల్సి రావడంతో తల్లితండ్రులు కూడా అదనపు బాధ్యతలు తీసుకోవలసి వచ్చింది. పిల్లలు ఇంటి వద్ద నుండే నేర్చుకునేందుకు ఉన్న మార్గాలేమిటి, ఏ పద్ధతిలో వారు మెరుగ్గా నేర్చుకోగలుగుతారు అనే విషయాలపై విస్తృతమైన చర్చలు ఇంకా జరుగుతూనే ఉన్నాయి. కొంతమంది తల్లిదండ్రులు ఈ హోమ్ స్కూలింగ్ పద్ధతే బాగుందని కూడా అభిప్రాయ పడుతున్నారు.

పాఠశాల వ్యవస్థ ఇంకా రూపుదిద్దుకోని రోజుల్లోనే కొంతమంది తల్లిదండ్రులు ఈ హోమ్ స్కూలింగ్ తో ప్రయోగాలు చేశారు. రకరకాల వినూత్న బోధనా విధానాలను ఉపయోగించారు. వాటిలో ఒక స్ఫూర్తిదాయకమైన ఉదాహరణని ఇక్కడ ఇస్తున్నాను. 

ఇది 1847 నాటి కథ. ఏడేళ్ల ఆల్ అనే పిల్లవాడు కేవలం మూడు నెలలు మాత్రమే బడికి వెళ్ళాక ఒక రోజు ఇంటికి తిరిగి వచ్చాడు. చేతిలో టీచర్ ఇచ్చిన చిన్న కాగితం ఉంది. అందులో ఈ పిల్లవాడికి ఆలోచించే శక్తి లేదని, చదువులో ఎంతమాత్రం శ్రద్ధ లేదనీ, బడి నుండి పంపివేస్తున్నామని సమాచారం ఉంది. ఆల్ తల్లి నాన్సీ కి తన కొడుకు పట్ల బడి ఇచ్చిన తీర్పు పట్ల ఎంతో బాధ కలిగింది. అది ఆమె సవాలుగా తీసుకుని తన కొడుకుకి తానే ఇంటి దగ్గరే చదువు చెప్పాలని నిర్ణయించుకుంది. తన కొడుకుకి ఎంతో బెరుకు అని, మొహమాటస్థుడని ఆమెకి తెలుసు. అతనికి ఏమైనా వినికిడి లోపం ఉందేమో, దాని వలననే బడిలో చెప్పే విషయాలను గ్రహించలేకపోతున్నాడేమో అనుకుంది. ఒకప్పుడు ఆమె టీచర్ కావడంతో తన పిల్లవాడిని అర్ధం చేసుకుని అంచనా వేసే ప్రయత్నం చేసింది. అతనికి సాంప్రదాయ బోధనా పద్ధతిలో చదువు చెప్పడం విసుగు తెప్పిస్తుందని ఆమె అర్ధం చేసుకుంది. తన కొడుకులో ఉన్న కుతూహలాన్నీ, పుస్తక పఠనం పట్ల ఉన్న ప్రేమని ప్రోత్సహిస్తూ అతను స్వతంత్రంగా ఆలోచించేందుకు, ప్రయోగాలు చేసేందుకు, కొత్త కొత్త పనులను ప్రయత్నించేందుకు అవకాశం కల్పించింది.

ఆ పిల్లవాడికి యంత్ర సంబంధమైన విషయాలన్నా, వాటికి సంబంధించిన ప్రయోగాలన్నా చెప్పలేనంత ఆసక్తి. అతనికి తొమ్మిదేళ్ళ వయసులో వాళ్ళ అమ్మ రసాయన మూలకాలతో వివిధ రకాల ప్రయోగాల వివరాలు ఉన్న ఒక పుస్తకం ఇచ్చింది. ఆల్ ఆ పుస్తకాన్ని వదలకుండా చదివాడు. తన పాకెట్ మనీ ఖర్చు పెట్టి వీడి చివర ఉన్న ఫార్మసీ స్టోర్ నుండి తనకి కావలసిన రసాయన పదార్ధాలను కొనుక్కుని ప్రయోగాలు చేసేవాడు. తనకి పదేళ్ల వయసులో తమ ఇంటి బేస్మెంట్ లో ఒక చిన్న ప్రయోగశాలను ఏర్పాటు చేసుకుని గంటల తరబడి అందులోనే గడిపేవాడు. తన తల్లిదండ్రుల ప్రోత్సాహంతో సాహిత్యం, చరిత్ర కూడా విస్తృతంగా చదివాడు. అలా కేవలం మూడు నెలలు మాత్రమే బడి ముఖం చూసిన పిల్లవాడు తన జీవితాంతం నేర్చుకుంటేనే ఉండేందుకు పునాదులు ఏర్పడ్డాయి.

అలా ఆల్ అని పిలవబడే థామస్ ఆల్వా ఎడిసన్ తన వినూత్న ఆవిష్కరణలతో ప్రపంచ ప్రసిద్ధ వ్యక్తిగా ఎదిగాడు. లైట్ బల్బ్, ఫోనోగ్రాఫ్, మోషన్ పిక్చర్ కెమెరా లను ఆవిష్కరించడంతో పాటు టెలిగ్రాఫ్, టెలిఫోన్ ఆవిష్కరణలను కూడా ఎంతో మెరుగుపరిచాడు. తన 84 ఏళ్ళ జీవితంలో 1093 పేటెంట్ లను పొందాడు. కేవలం ఆవిష్కర్తగా మిగిలిపోకుండా తాను కనిపెట్టిన ఉత్పత్తులను పెద్ద ఎత్తున తయారు చేసి విజయవంతమైన వ్యాపారవేత్త గానూ మారాడు.

ఎడిసన్ కు 24 ఏళ్ళ వయసు ఉన్నప్పుడు అతని తల్లి నాన్సీ మరణించింది. కానీ ఆమె తన జీవితాంతం తనకు స్ఫూర్తినిస్తూనే ఉందని ఎడిసన్ చెప్పుకునేవారు. “నన్ను ఇలా రూపుదిద్దింది ఆమే. నాపైన అమ్మకు అపారమైన విస్వాసం ఉండేది. ఆమెకోసమే నేను జీవించాలని, ఆమెని ఎప్పుడూ నిరాశపరచకూడదు అనీ అనిపిస్తుంది” అని ఒక సందర్భంలో ఎడిసన్ అన్నారు.

ఇంటి వద్దే చదువు చెప్పే తల్లితండ్రులందరూ నాన్సీ ఎడిసన్ లు కాలేరు. అలాగే ఇంటి వద్ద చదువుకున్న పిల్లలందరూ థామస్ ఆల్వా ఎడిసన్ లు కాలేరు. ఈ కథలో నాకు అన్నిటికన్నా ఆసక్తి కలిగించిన అంశం విద్యా విధానం పట్ల ఎడిసన్ కు ఉన్న దృక్పథం. అది అతని కాలానికి మాత్రమే పరిమితమైనది కాదు. అది ఈనాటి పరిస్థితులకు కూడా సరిగ్గా సరిపోయే ఆలోచనా దృక్పధం.

తన కాలంలో ఉన్న విద్యా వ్యవస్థను ఎడిసన్ ఇలా విమర్శించారు. “ఇప్పటి విద్యా వ్యవస్థ మనోవికాసానికి అవకాశం ఇవ్వదు. అది బుద్ధిని ఒక మూసలో ఉంచేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది. బడిలో చెప్పిన దానిని పిల్లవాడు ఒప్పుకుని తీరాలి అని నేర్పిస్తుంది. వారి సృజనాత్మక ఆలోచనలకు, ప్రశ్నించే తత్వానికి అవకాశం ఇవ్వదు. పరిశీలన ద్వారా నేర్చుకోవడం కన్నా బట్టీ పట్టి నేర్చుకునేందుకే ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. తమ జీవితాలతో సంబంధం లేని విషయాలను బట్టీ కొట్టడమే తప్ప స్వంత ఆలోచనలకు తావు లేదు. దాని వలన భయం, భయం నుండి అజ్ఞానం పుట్టుకొస్తాయి”

ఎడిసన్ ది తీరని జ్ఞాన తృష్ణ. కేవలం పుస్తకాలలో ఉన్నదానిని అనుసరించడం కాకుండా తాను స్వయంగా పరిశోధించి విషయాలను తెలుసుకోవాలి అనుకునేవాడు. తన జీవితమంతా తాను చేసిన ప్రయోగాలను, పరిశీలనలను, తన ఆలోచనలను వివరంగా తన ప్రయోగశాలలోని నోటు పుస్తకాలలో రాసుకునేవారు. తాను ఒక వ్యాపారవేత్తగా ఎదిగాక కూడా తన కార్పొరేట్ ఆఫీస్ ను తన లైబ్రరీ లో ఏర్పాటు చేసుకున్నారు అంటే ఆయనకి అధ్యయనం అంటే ఎంత మక్కువో అర్ధం అవుతుంది. తన చిన్నతనంలో మొదలైన వినికిడి సమస్య తనతో పాటే పెరిగినా దానిని ఎప్పుడూ ఆయన సమస్యగా అనుకోలేదు. ఇన్ని కొత్త ఉత్పత్తులను కనిపెట్టిన మీరు ఒక వినికిడి యంత్రాన్ని ఎందుకు కనిపెట్టలేదు అని ఒకసారి ఆయనని ఎవరో అడిగారు. బయటి శబ్దాలు వినపడకపోవడం మంచిదే కదా నా ప్రయోగాల మీద ఎక్కువ ధ్యాస కుదురుతుంది అన్నారు ఎడిసన్. 

తాను ఎన్నో ప్రయోగశాలలు ఏర్పాటు చేసి, ఎంతో మంది సిబ్బందిని నియమించుకున్నాక కూడా తానే స్వయంగా పరిశోధనలు చేసుకునేందుకు ఆసక్తి చూపేవారు. 1890 లలో ఆయన ఒక వినూత్న పరిశోధన మొదలుపెట్టారు. భవనాల నిర్మాణానికి వాడే ఇటుకలు ఓపెన్ గా ఉండే గూడ్స్ రైళ్లలో తరలిస్తున్నప్పుడు వర్షం పడినట్లైతే తేమ ని పీల్చుకుని తడిగా ఉండేవి. ఆ పరిస్థితి లేకుండా వాన నీటిని గ్రహించి తేమ గా ఉండే ఇటుకలు తయారు చేయాలి అనుకున్నారు. రకరకాల పదార్ధాలతో బైండింగ్ సొల్యూషన్ ను తయారు చేసి చూసారు. ఎడిసన్, అతని సహోద్యోగులు దానిని “మక్” అని పిలిచేవారు. దానితో ఆ ప్రయోగంలో భాగస్వామ్యులైన వారందరినీ ఎడిసన్ “మక్కర్స్” అని పిలుస్తుండేవారు. ఇక ఎడిసన్ ప్రయోగశాలల్లో పని చేసే సిబ్బంది అందరికీ ఉమ్మడి పేరుగా “మక్కర్స్” స్థిరపడి పోయింది. వారంతా తర్వాత కాలంలో “ఎడిసన్స్ మక్కర్స్” పేరుతో మరొక సంస్థని కూడా స్థాపించుకున్నారు.

ఒక పేరెంట్ గా కూడా తన పిల్లలను పరిశీలన, పరిశోధన వైపు ప్రోత్సహించాడు. తాను ఏ పుస్తకం చదవాలనుకుంటున్నాడో పిల్లలకి చెప్పి తన విశాలమైన లైబ్రరీలో ఆ పుస్తకం కోసం వెతకమని పిల్లలకి చెప్పేవాడు. ఒక్కోసారి కొన్ని పేజీలు వెతికి పెట్టమని అడిగేవాడు. ఆ విధంగా పిల్లలకు పుస్తకాలతో సమయం గడిపే అవకాశం ఇస్తూ వారిని పుస్తక పఠనం వైపు ప్రోత్సహించాడు. 

ప్రస్తుత విద్యా విధానం పట్ల తన అసంతృప్తిని ప్రకటిస్తూనే తనకు మాంటిస్సోరి విద్యా విధానం పట్ల ఉన్న గౌరవాన్ని వ్యక్తం చేసాడు. “నాకు మాంటిస్సోరి పద్ధతిలో బోధన అంటే ఇష్టం. అది పిల్లలు ఆడుతూ పాడుతూ నేర్చుకునేలా ప్రోత్సహిస్తుంది. ఈ పద్దతిలో నేర్చుకోవడం అనేది ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది తప్ప పిల్లలకు ఇబ్బందిగా ఉండదు. మనిషి సహజాతాలను అర్ధం చేసుకుంటే బోధించే వ్యవస్థ ఇది” అని ఒకచోట రాశారు. 1913 లో మరియా మాంటిస్సోరి తొలిసారి అమెరికా సందర్శించినప్పుడు ఎడిసన్ ఇంట్లోనే బస చేశారు.

ఎడిసన్ ఆవిష్కరణలు ప్రపంచంలో ఎన్నో మార్పులు తెచ్చాయి. సాంకేతిక విప్లవానికి ఆద్యులలో ఆయనను ఒకడిగా చెప్పుకోవచ్చు. కేవలం ప్రయోగాలు, ఫలితాల పట్ల మాత్రమే కాక ఎడిసన్ విద్యా విధానం పట్ల, నేర్చుకునే ప్రక్రియ పట్ల ఎంతో ఆసక్తి చూపించేవారు. తన తల్లి నేర్పిన నాలుగు సూత్రాలను తన జీవితాంతం పాటించారు. 

ఓటమి ఎదురైనప్పుడు నిరాశ చెందవద్దు. దాని నుండి నేర్చుకో. మళ్లీ ప్రయత్నించు. 

బుద్ధితో, చేతులతో రెండింటితో నేర్చుకో 

విలువైనవన్నీ పుస్తకాలలోనే దొరకవు – ప్రపంచాన్ని పరిశీలించు 

నేర్చుకోవడం ఎప్పటికీ ఆపవద్దు. అన్ని రకాల సాహిత్యాన్ని అధ్యయనం చెయ్యి.

ప్రతి పేరెంట్ కూడా ఈ విధమైన సూత్రాలను తమ పిల్లలకు నేర్పినట్లైతే వారు జీవితాంతం నేర్చుకునే ప్రక్రియని కొనసాగిస్తూనే ఉంటారు. 

దాదాపు శతాబ్దం తర్వాత కూడా విద్యా వ్యవస్థలో పెద్ద మార్పులేమీ రాలేదు. ఈ వ్యవస్థ భవిష్యత్తు ఎలా ఉండనుంది అనే ప్రశ్న ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉంది. ఈ సమాచార సాంకేతిక యుగంలో విద్యా వ్యవస్థని పునర్వ్యవస్థీకరించాలి అనుకుంటే పిల్లలను “మక్కర్స్” గా ఉండేలా ప్రోత్సహించేందుకు అవకాశం కల్పించాలి. అప్పుడే వారు నేర్చుకోవడంలోని ఆనందాన్ని గ్రహించగలుగుతారు.

–Based on a piece by Mamata

సేఫ్టీ పిన్ కథ: Safety Pin

ఏదైనా బటన్ ఊడిపోయిందా? చెప్పుల స్ట్రాప్ తెగిపోయిందా? ఆ అత్యవసర సందర్భాలలో వెంటనే మనకి గుర్తొచ్చేది ఒక్కటే. పిల్లల బట్టలకి కర్చీఫ్ తగిలించాలన్నా, కట్టుకున్న చీర పల్లు, కుచ్చిళ్ళు కుదురుగా ఉండాలన్నా, స్కూల్ బ్యాడ్జి తగిలించుకోవాలన్నా అన్నిటికీ ఉపయోగపడే ఏకైక సాధనం మనం పిన్నీసు అని పిలుచుకునే సేఫ్టీ పిన్. మన దైనందిన జీవితాలను కొంచెం సులభతరం చేసిన అనేక వస్తువులలో ఎన్నింటి గురించో మనం గొప్పగా విని ఉంటాము కానీ ప్రతి రోజూ ఉపయోగపడే ఈ చిన్న వస్తువు గురించి, దాని చరిత్ర గురించి బహుశా మనం ఎక్కడా చదివి ఉండము.

సేఫ్టీ పిన్ ను సృష్టించిన వాల్టర్ హంట్ ఎంతో సాధారణ దిగువ మధ్యతరగతి కుటుంబానికి చెందిన వాడు. 1796 లో న్యూయార్క్ లోని లూయిస్ కౌంటీ అనే ప్రాంతంలో ఒక చిన్న వ్యవసాయ కుటుంబంలో జన్మించాడు. 13 మంది సంతానంలో అతను పెద్దవాడు. ఒక చిన్న ఒకటే తరగతి గది ఉన్న పాఠశాలలో చదువు ప్రారంభించిన హంట్ కౌమార దశలోనే చదువు మానుకుని వ్యవసాయం చేయడం మొదలుపెట్టాడు. 3R (రీడింగ్, రైటింగ్, అరథమెటిక్) నైపుణ్యాలపై హంట్ కు అంత ఆసక్తి లేదు కానీ అతని బుద్ధి ఎంతో చురుకుగా కొత్త విషయాలను తెలుసుకోవాలన్న ఆసక్తితో ఉండేది. యంత్రాలకు సంబంధించిన విషయాలంటే అతనికి మరీ ఎక్కువ ఆసక్తి ఉండేది. ఈ ఆసక్తి వల్లనే తన కుటుంబ సభ్యులలో అనేక మంది పని చేసే ఒక బట్టల మిల్లులోని ఫ్లాక్స్ స్పిన్నింగ్ మెషీన్ ను మరింత సమర్ధవంతంగా పని చేసేలా మెరుగుపరచగలిగాడు. అతను మెరుగుపరిచి వినూత్నంగా తయారు చేసిన ఆ నూతన యంత్రంపై ఆ స్పిన్నింగ్ మిల్లు యజమాని పేటెంట్ పొందాడు. అందులో హంట్ కు ఏ మాత్రం భాగమూ, గుర్తింపు ఇవ్వలేదు. దానితో హంట్ మరింత మెరుగైన ఫ్లాక్స్ స్పిన్నింగ్ మెషీన్ ను తయారు చేసి ఈ సారి తానే స్వయంగా పేటెంట్ పొందాడు. అయితే ఆ యంత్రాన్ని పెద్ద స్థాయిలో ఉత్పత్తి చేసేందుకు పెట్టుబడిదారులు ఎవరూ ముందుకు రాలేదు. చివరకి తన కుటుంబ పోషణ కష్టంగా మారిన సమయంలో ఆ పేటెంట్ ను వేరొకరికి అమ్మి తాను న్యూయార్క్ నగరానికి తన మకాం మార్చాడు.

అవి మోటార్ కార్ కూడా ఇంకా కనిపెట్టబడని రోజులు. అప్పట్లో ప్రయాణాలకు ఎక్కువగా గుర్రపు బండ్లు వాడేవారు. ఒకరోజు అతను రోడ్డుపై నడుస్తూ ఉండగా ఒక గుర్రపు బండి ఒక చిన్న పిల్లని గుద్దుకోవడం చూసాడు. ఆ బండికి ఎయిర్ హారన్ ఉంది కానీ రౌతు తన రెండు చేతులతో కళ్ళేన్ని పట్టుకుని ఉండడం వలన అడ్డం వచ్చిన ఆ పాపని హెచ్చరించేందుకు హారన్ ఉపయోగించలేకపోయాడు. దానిని గమనించిన హంట్ ఒక ప్రత్యేకమైన హారన్ తయారు చేసాడు. దానిని గుర్రపు రౌతు తన కాలితో ఉపయోగించవచ్చు. 1827 లో ఈ పరికరంపై అతను పేటెంట్ కు దరఖాస్తు చేసుకున్నాడు. ఈ సారి కూడా ఈ పరికరం తయారు చేసేందుకు ఎవరూ పెట్టుబడి పెట్టకపోవడంతో ఈ పేటెంట్ ను కూడా తాను అమ్మేశాడు. తాను రూపొందించిన వస్తువులను పెద్ద ఎత్తున తయారుచేసి వాటి నుండి లాభాలు పొందే అవకాశం అతనికి ఎప్పుడూ కలగలేదు.

అతని జీవితమంతా అలాగే గడిచింది. వినూత్న ఆవిష్కరణలు చేయడం, కుటుంబ పోషణ కోసం వాటి పేటెంట్ హక్కులు వేరే వారికి అమ్మివేయడం లేదా ఉత్పత్తులపై రాయల్టీ పొందడం మాత్రమే అతను చేయగలిగాడు. అదృష్టవశాత్తూ అతను ఒక దాని వెంట ఒకటి వినూత్న వస్తువులు రూపొందిస్తూనే ఉన్నాడు.

అలా అతను 1849 లో పేటెంట్ ను అమ్మివేసిన వస్తువే మనం ప్రతి నిత్యం వాడే సేఫ్టీ పిన్. దాన్ని కూడా అతను డబ్బు కోసం ఎంతో అవసరం ఉన్న సమయంలో రూపొందించి పేటెంట్ అమ్మివేశాడు. అప్పుడు అతనికి 15 డాలర్ల అప్పు ఉంది. మరుసటి రోజు అతను ఆ అప్పు తీర్చాల్సి ఉంది. చేతిలో డబ్బు లేదు. అటువంటి సందర్భాలలో అతను సహజంగా చేసే పని ఏదో ఒక కొత్త వస్తువు తయారు చేసి పేటెంట్ అమ్మివేయడం. ఆ రోజు కూడా అలాగే చేతిలో చిన్న వైర్ ముక్క పట్టుకుని దానితో రేపు తెల్లారేపాటికి ఏమి కొత్త వస్తువు తయారు చేయగలనా అని ఆలోచిస్తూ కూర్చున్నాడు. ఆ వైర్ చూస్తే అతనికి పిన్ను లాగా కనిపించింది. ఆ రోజుల్లో పిన్ను అంటే అంచు కొంచెం పదునుగా ఉండి పొడవుగా ఉన్న లోహపు ముక్క. అయితే అది వినియోగించుకునే వారికి గుచ్చుకుంటూ ఉండేది. అలా కాకుండా వాడేవారికి ఏ ప్రమాదమూ లేకుండా భద్రంగా ఉండే పిన్ను ను ఎలా తయారు చేయవచ్చా అని ఆలోచించాడు. ఒక మూడు గంటలు గడిచేసరికి ఒక ఆలోచన వచ్చి ఒక ఇత్తడి వైర్ ను తీసుకుని మధ్యలో కాయిల్ లాగా చుట్టి పైన గుచ్చుకోకుండా ఉండేలా షీల్డ్ రూపొందించి మొత్తానికి మనం ఇప్పుడు వాడుతున్న రూపంలో సేఫ్టీ పిన్ తయారుచేసాడు. అతను దానికి ‘డ్రెస్ పిన్’ అని పేరు పెట్టాడు.

పేటెంట్ దరఖాస్తులో అతను వివరించిన దాని ప్రకారం ఈ పిన్ ఒకే వైర్ తో తయారుచేయబడి, ఒక స్ప్రింగ్, ఒక క్లాస్ప్ ని కలిగి ఉండి వినియోగించేవారికి ఎంత మాత్రమూ హాని కలిగించదు. ఈ పేటెంట్ ను అతను 400 డాలర్లకి అమ్మి వేసాడు. ఇప్పటికి దాదాపుగా 175 ఏళ్లుగా కొన్ని ట్రిలియన్ సేఫ్టీ పిన్నులు తయారు చేయబడినప్పటికీ వాటి అమ్మకపు విలువలో ఒక్క రూపాయి కూడా అతనికి దక్కలేదు.

ఈ డ్రెస్ పిన్ అనేది హంట్ తయారు చేసిన అనేకానేక ఉత్పత్తులలో ఒకటి మాత్రమే. దానికన్నా ముందు 1834 లో అతను ప్రపంచంలోనే మొదటి సారిగా ఐ-పాయింటెడ్ సూదితో ఉన్న కుట్టు మెషీన్ లు రూపొందించాడు. అయితే దీని వలన చాలామంది నిరుద్యోగులయ్యే అవకాశం ఉందని అతని కూతురు అతనిని హెచ్చరించింది. దానితో ఆ మెషీన్ ని పక్కన పెట్టి చెక్కతో ఒక కుట్టు మెషిన్ మోడల్ తయారు చేసి దానిని ఒక కంపెనీ కి అమ్మేశాడు. ఆ కంపెనీ దానిని మెటల్ తో సరికొత్తగా తయారుచేసింది. చరిత్రలో ఆ మెషీన్ ఐసాక్ సింగర్ యొక్క ఆవిష్కరణగా నిలిచిపోయింది. ఈ రోజు మన ఇంటింటా కనిపించే సింగర్ కుట్టు మెషీన్ ల కంపెనీ యజమాని అతనే. అతని పేరుతో పేటెంట్ పొందిన ఆ మెషీన్ అసలైన రూపకర్త మన హంట్.

హంట్ నిరంతరం వినూత్న ఆవిష్కరణలు చేయాలని, అవి రోజువారీ జీవితంలో ఉపయోగపడేవిగా ఉండాలని పరితపించేవాడు. చెట్లు తేలికగా కొట్టేందుకు ఉపయోగపడే రంపం, బెల్ట్ లు మరియు సస్పెండర్ లకు తగిలించే స్ప్రింగ్, పడవలు సముద్రంలో వెళ్ళేటప్పుడు కింద ఉన్న మంచును కోసుకుంటూ వెళ్లేందుకు ఉపయోగపడే యంత్రం వంటి ఆవిష్కరణలు ఎన్నో చేసాడు. మేకులు తయారు చేసే యంత్రం, కత్తి పదును పెట్టుకునేందుకు ఉపయోగపడే సాధనం, ఇంకు స్టాండ్, ఫౌంటెన్ పెన్, పేపర్ షర్ట్ కాలర్లు, తక్కువ ఖర్చుతో వెలిగే దీపాలు వంటి ఎన్నో ఆవిష్కరణలు అతనివే. అతను తయారుచేసిన రిపీటింగ్ గన్, కాట్రిడ్జ్ లను తర్వాత కాలంలో స్మిత్ మరియు వెసన్ లు తమవిగా వెలుగులోకి తెచ్చారు. ఇంటి సీలింగ్ పై నుండి కిందకి నడవడానికి ఉపయోగపడేలా బూట్లకు అతికించే ఒక ప్రత్యేక సాధనం కూడా హంట్ రూపొందించాడు. దీనిని 1937 నుండి సర్కస్ లలో ప్రదర్శనలకు వాడుతున్నారు.

1859 లో తన 62 ఏళ్ళ వయసులో వాల్టర్ హంట్ మరణించాడు. అప్పటికి అతని వయసు ఎంతో అన్ని ఆవిష్కరణలు అతని ఖాతాలో ఉన్నాయి. తన జీవితమంతా వినూత్న వస్తువులను రూపొందించడం, వాటి పేటెంట్ లు అమ్మివేయడం తప్ప రాయల్టీల రూపంలో అతను ఒక్క రూపాయి కూడా పొందలేదు. అతనికి అంటూ దక్కిన ఒకే ఒక గుర్తింపు ఏప్రిల్ 10 ని ఇంటర్నేషనల్ సేఫ్టీ పిన్ డే గా ప్రకటించడమే. ఏప్రిల్ 10 సేఫ్టీ పిన్ ఆవిష్కరణపై అతనికి పేటెంట్ లభించిన రోజు.

అత్యవసర సమయాలలో ఉపయోగపడే ఆప్తమిత్రుడి లాంటి సేఫ్టీ పిన్ ను మనకి అందించినందుకు వాల్టర్ హంట్ కు ఒకసారి కృతజ్ఞతలు తెలుపుకుందాం.

–From a piece by Mamata.

బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి కమలాదేవి చటోపాధ్యాయ: Kamaladevi

మహిళలను ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో పాల్గొనమని పిలుపు నివ్వవలసిందిగా కోరి గాంధీజీ ని ఒప్పించిందామె.

జవహర్లాల్ నెహ్రు తో కలిసి ప్రచార కార్యక్రమాలలో పాలుపంచుకుంది.

సర్దార్ పటేల్ తో వాదించి ఆయనని ఒప్పించింది.

కంచి శంకరాచార్యులతో కలిసి ఆలయాలలో ఉన్న బ్యూరోక్రసీ వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా పనిచేశారు.

ఇందిరా గాంధి మీద ఫిర్యాదు చేసింది. (అందుకు ప్రతిఫలం కూడా అనుభవించింది)

తన నాటక బృందంతో కలిసి విస్తృతంగా పర్యటించి ప్రేక్షకుల మెప్పు పొందింది.

మొదటి కన్నడ మూకీ సినిమాలో నటించింది

భారతదేశంలో ఎం.ఎల్.ఏ పదవికి పోటీ చేసిన తొలి మహిళ కూడా ఆమే.

పిల్లల భద్రత గురించి, పని ప్రదేశాలలో మహిళల ప్రాతినిధ్యానికి సంబంధించి చట్టాల గురించి చర్చకు మొదటిగా తెరలేపింది ఆమే.

ఆరోగ్యం మహిళల హక్కు అని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో చర్చించి, ఇళ్ళలో స్త్రీలు చేసే పనికి ఆర్ధిక విలువని లెక్కకట్టడంపై ప్రపంచమంతా దృష్టి పెట్టేలా చేసింది కూడా ఆమే.

ఆమె అంతరించిపోతున్న హస్తకళలకు పునరుజ్జీవనం చేసే ప్రయత్నం చేసింది..

ఈ రోజు దేశ పురోగతిలో ప్రముఖ పాత్ర వహిస్తున్న అనేక సంస్థలను ఆమె స్థాపించింది.

మొన్న ఏప్రిల్ మూడవ తేదీన ఆమె జయంతి సందర్భంగా స్మరించుకున్న కమలాదేవి చటోపాధ్యాయ బహుముఖ ప్రజ్ఞావంతురాలు. ఆమె కు ముందు కాలంలోనూ, ఆమె జీవించిన కాలంలోనూ అంత ప్రతిభ కలిగిన స్త్రీ మరొకరు లేరంటే అతిశయోక్తి కాదు. ఎంతో మంది ఎన్నో జన్మలెత్తినా సాధించలేని పనులను ఆమె ఒక్క జీవితకాలంలో సాధించారు.

1903 లో మంగళూరు లో జన్మించిన ఆమెపై అప్పటికే జాతీయవాద ఉద్యమాలలో చురుకుగా పాలుపంచుకుంటున్న తల్లిదండ్రుల ప్రభావం ఎంతో ఉంది. మహాదేవ్ రనడే, రమాబాయి రనడే, గోపాలకృష్ణ గోఖలే, అనిబిసెంట్ వంటి స్వాత్రంత్ర సమరయోధులు వారి కుటుంబానికి స్నేహితులు కావడం ఆమె జీవిత గమనాన్ని నిర్దేశించింది. ఆమె తండ్రి తన చిన్న వయసులోనే మరణించగా ఆమె తల్లి తనను ఎంతో ప్రోత్సహించి ఆమె వ్యక్తిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దింది.

ఆమెకు 14 సంవత్సరాల వయసులో వివాహం జరగగా రెండు సంవత్సరాలకు ఆమె భర్త మరణించారు. తర్వాత హరింద్రనాథ్ చటోపాధ్యాయ ను పునర్వివాహం చేసుకున్నా కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత వారు విడాకులు తీసుకున్నారు.

ఆమె దేశానికి అందించిన సేవలకు ప్రధానంగా మూడు దశలు ఉన్నాయి.

స్వాతంత్రోద్యమంలో ఆమె పాత్ర: 1923 లో ఆమె ఇంగ్లాండ్ లో ఉండగా గాంధీజీ ప్రారంభించిన సహాయనిరాకరణోద్యమం గురించి విని వెంటనే భారతదేశం తిరిగివచ్చి ఉద్యమంలో పాలుపంచుకున్నారు. సేవాదళ్ లో చేరారు. అఖిల భారత మహిళా సదస్సుకు వ్యవస్థాపక సభ్యురాలిగా ఉన్నారు. ముంబై లో ఉప్పు సత్యాగ్రహం నిర్వహించేందుకు సహకరించారు.

కాందీశీకుల కోసం ఆమె చేసిన సేవలు: దేశ విభజన తర్వాత పాకిస్థాన్ నుండి భారతదేశం చేరుకుంటున్న అనేక మంది దుర్భర పరిస్థితులు చూసి చలించిన ఆమె వారి సమస్యలపై పని చేశారు. స్వయం సహాయం, సహకారం ప్రగతికి మార్గాలని బలంగా నమ్మి కాందిశీకుల పునరావాసం పై పని చేసేందుకు ఇండియన్ కోఆపరేటివ్ యూనియన్ ను స్థాపించారు. ఫరీదాబాద్ దగ్గర నిర్మించిన టౌన్షిప్ ఆమె ప్రయత్నాలలో ఒకటి. దాదాపు 50000 మంది కాందిశీకులకు అక్కడ గృహాలు నిర్మించడంతో పాటు వారికి నూతన నైపుణ్యాలు నేర్పించడం ద్వారా జీవనోపాధి కల్పించే ప్రయత్నాలు చేశారు.

కళాకారులు, హస్తకళలపై ఆమె చేసిన కృషి: కళలు, హస్తకళల పట్ల ఎంతో అనురక్తి ఉన్న ఆమె దేశంలో ఎన్నో కోట్ల మందికి జీవనోపాధి కల్పించడంలో వాటికి ఉన్న పాత్రని గుర్తించింది. పెద్ద ఎత్తున జరుగుతున్న యాంత్రికీకరణ వలన ఈ కళలు మరుగున పడే అవకాశం ఉన్నదని గుర్తించిన ఆమె వాటిని పునరుజ్జీవింప చేసి తద్వార వారి జీవనోపాధులకు భద్రత కల్పించే ప్రయత్నం చేసింది.

సంగీత నాటక అకాడమీ, సెంట్రల్ కాటేజ్ ఇండస్ట్రీస్ ఎంపోరియం, క్రాఫ్ట్స్ కౌన్సిల్, ఆల్ ఇండియా హ్యాండీక్రాఫ్ట్స్ బోర్డు, నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా, ఇండియా ఇంటర్నేషనల్ సెంటర్ వంటి ఎన్నో సంస్థలలో ఆమె చురుకైన పాత్ర పోషించారు.

ఆమె గొప్ప రచయిత్రి కూడా ఆమె ఆత్మ కథ ఇన్నర్ రేసెస్స్, ఔటర్ స్పేసేస్, మెమొయిర్స్ చదివితే ఆమె గురించి మరిన్ని వివరాలు తెలుసుకోవొచ్చు. జస్లీన్ ధామిజా ప్రేమతో రాసిన కమలాదేవి జీవిత చరిత్ర కూడా ఎంతో గొప్ప పుస్తకం. 200 పేజీలలో నేషనల్ బుక్ ట్రస్ట్ ప్రచురించిన ఈ పుస్తకం చదివితే అంత చిన్న పుస్తకంలో ఇన్ని విషయాలను కూర్చవచ్చా అని ఆశ్చర్యానికి లోనవుతారు. దాని ధర కూడా కేవలం వంద రూపాయలే.

From a post by Meena

కాఫీ, బోర్నవిటా, హార్లిక్స్: Coffee, Bournvita or Horlicks?

ఏమి తీసుకుంటారు? ఒక సాయంత్రం మా ఇంటికి వచ్చిన స్నేహితులు కిరణ్, జగదీప్ లను మా అమ్మ అడిగింది

వాళ్ళ ముఖంలో ఆశ్చర్యం కనిపించింది. ఇంటికి వచ్చిన అతిధులకు ఇలా బోర్నవిటా, హార్లిక్స్ వంటి పానీయాలను ఇవ్వడం మనకి దక్షిణ భారతదేశంలో కొంత సహజమే కానీ ఉత్తర భారతదేశంలో అది కొంచెం అసహజంగా కనిపించే విషయమే. చివరకి వారు హార్లిక్స్ కావాలని అడిగి తాగారు. దానిని బాగా ఇష్టపడ్డారు. వారికి అది ఎంతగా నచ్చిందంటే అది మళ్ళీ తాగాలనిపించి ఇంట్లో రోజూ తాగేందుకు వీలుగా ఒక పెద్ద హార్లిక్స్ సీసా కొనుక్కుని ఇంటికి వెళ్ళారు.

ఇటువంటి పానీయాలన్నీ మన చిన్న నాటినుండీ అలవాటుగా తాగుతూ వస్తున్నవే. అవి శారీరక, మానసిక ఎదుగుదలకు, ఆరోగ్యానికి మేలు చేస్తాయని మనకి ఎంత నమ్మకం అంటే వీటిలో ఏదో ఒకటి మన వంటింట్లోని అలమరలలో ఖచ్చితంగా ఉండి తీరాల్సిందే. అవి పిల్లలకు ఇవ్వడం మాత్రమే కాదు. ఇంట్లోని ముసలివాళ్ళు, పెద్దవాళ్ళు కూడా ఏదైనా కొంచెం నలతగా ఉన్నా, కాఫీ,టీ లు కాకుండా వేరే ఏదైనా తాగాలనిపించినా వీటినే తాగడం సర్వసాధారణం. అంతేకాకుండా, కొన్ని రాష్ట్రాలలో ఇంటికి వచ్చిన అతిధులకు కూడా ఈ పానీయాలను ఇవ్వడం సాధారణంగా జరిగేదే.

మన జీవితాలలో ఇంతగా భాగమయిపోయిన ఈ పానీయాలు అసలేమిటి?

భారతదేశంలో అన్నిటికిన్నా విరివిగా వినియోగంలో ఉన్నది హార్లిక్స్. హార్లిక్స్ కు ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద మార్కెట్ మనదేశం. ఈ పానీయం యొక్క మూలాలు తెలుసుకోవాలంటే మనం 150 సంవత్సరాలు వెనక్కి వెళ్ళాలి. 1873 లో జేమ్స్ హార్లిక్స్ అనే ఫార్మసిస్ట్ తన సోదరుడు విలియం తో కలిసి చికాగోలో జె&డబ్ల్యు హార్లిక్స్ అనే కంపెనీ ని స్థాపించాడు. ఈ కంపెనీ పేటెంట్ పొందిన మాల్టెడ్ డ్రింక్ ను తయారు చేసేది. మొదట్లో ఇది పసి పిల్లలకు మాత్రమే ఇచ్చే ఆహారంగా మార్కెట్ చేయబడిన తర్వాత కాలంలో ముసలి వారికి, ప్రయాణాలు చేసేవారికి కూడా శక్తి నిచ్చే పానీయంగా మార్కెట్ చేయడం జరిగింది. 20 వ శతాబ్దం మొదట్లో దీనిని ఆహారానికి బదులుగా తీసుకోగలిగిన పానీయంగా ప్రచారం చేశారు. మన దేశం విషయానికి వస్తే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత బ్రిటిష్ ఆర్మీ తరపున యూరప్ కి పంపబడిన మన సైనికులు తిరిగి వస్తూ ఈ హార్లిక్స్ ను మనదేశానికి తీసుకు వచ్చారు. పంజాబ్, బెంగాల్, మద్రాస్ రాష్ట్రాల ప్రజలు దీనిని ఎక్కువగా ఇష్టపడి ఆదరించారు. 1940, 50 లలో ఇది ఇంట్లో ఉండడం ఒక స్టేటస్ సింబల్ గా భావించేవారు.

ఆ తర్వాత ఎన్నో దశాబ్దాలుగా ఒకే ఫ్లేవర్ లో దొరికే హార్లిక్స్ మన జీవితాలలో భాగం అయిపొయింది. ఇప్పుడు ఇలాచీ, కేసర్ బాదం వంటి ఎన్నో ఫ్లేవర్ లలో హార్లిక్స్ లభిస్తుంది. అలాగే ఇప్పుడు వివిధ వయసుల వారికి, వివిధ జెండర్ లకు తగినట్లు వేరు వేరు రకాల హార్లిక్స్ ఉత్పత్తులు కూడా అందుబాటులో ఉన్నాయి. 

హార్లిక్స్ లో ఉండే ఒక ప్రత్యేక గుణం ఏమిటంటే ఇది అంత తేలికగా కరగదు. ఎంత ప్రయత్నం అవసరమని! ఒక స్పూన్ తో కొంచెం పొడిని గ్లాస్ లో వేసి వేడి వేడి నీళ్ళు కొంచెం పోసి బాగా కలిపితే కొంచెం కరుగుతుంది. మధ్యమధ్యలో అక్కడక్కడా ఉండలు కనిపిస్తే స్పూన్ ని వెనక్కి తిప్పి ఉండలను గ్లాస్ అంచుకు వేసి నొక్కితేనే  అవి పూర్తిగా కరుగుతాయి. అప్పుడు వేడి పాలను పోసుకుని కలుపుకుని తాగాలి. ఇంత చేసినా ఒక్కోసారి గ్లాస్ చివరిలో ఉండలు కనిపిస్తూనే ఉంటాయి.

హార్లిక్స్ వంటి ఇతర పానీయాలతో మరీ ఇంత సమస్య ఉండదు.

హార్లిక్స్ తో పోలిస్తే బోర్నవిటా ఇటీవల మార్కెట్ లోకి వచ్చిన పానీయం అనే చెప్పాలి దీనిని 1920 లలో ఉత్పత్తి చేయడం ప్రారంభిస్తే మన దేశ మార్కెట్ లోకి 1948 మాత్రమే ఈ పానీయం అడుగుపెట్టింది. ఈ మాల్టెడ్ చాక్లెట్ మిక్స్ ను క్యాడ్బరీ తయారు చేసింది. వారి ఫ్యాక్టరీ అభివృద్ధి చేసిన ఆదర్శగ్రామం బోర్నవిల్లే పేరు మీద దానికి బోర్నవిటా అనే పేరు పెట్టడం జరిగింది. వెన్న తీయని పాలు, తాజా  గుడ్లు, మాల్ట్, చాక్లెట్ లతో తయారయిన ఈ పానీయాన్ని ఆరోగ్యానికి మేలు చేసే పానీయంగా మార్కెట్ చేశారు.

ఇక ఓవాల్టిన్ విషయానికి వస్తే ఇది స్విట్జర్లాండ్ లో తయారయ్యింది. అక్కడ దీనిని వోవోమల్టిన్ అని పిలుస్తారు. ఓవం (గుడ్లు), మాల్ట్ అనే రెండు పదాల కలయికతో దానికి ఆ పేరు వచ్చింది. 1909 లో అది యుకె మార్కెట్ లో ప్రవేశపెట్టబడింది. అక్కడ ట్రేడ్ మార్క్ రిజిస్ట్రేషన్ చేయించే క్రమంలో అప్లికేషన్ మీద పేరు తప్పుగా రాయడంతో దానిపేరు ఓవాల్టిన్ గా మారిపోయింది. ఇక ఇంగ్లీష్ మార్కెట్ లో అదే పేరుతో స్థిరపడిపోయింది మొదట్లో మాల్ట్, గుడ్లు, కోకో తో తయారుచేయడిన ఈ ఉత్పత్తి తర్వాత కాలంలో అనేక ఇతర రకాల ఫ్లేవర్ లలో, రుచులలో కూడా లభిస్తుంది. భారతదేశంలో, యుకె లో అమ్ముడయ్యే ఓవాల్టిన్ లో ఇప్పుడు గుడ్లు ఉండడం లేదు.

వీటన్నింటికీ భిన్నంగా కాంప్లెన్ పూర్తిగా మిల్క్ ప్రోటీన్ తో తయారవుతుంది. 1942 లో యుకె లో దీనిని రూపొందించారు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో సైనికులకు కేవలం కొద్దిపాటి రేషన్ మాత్రమే తీసుకు వెళ్లేందుకు అనుమతి ఇచ్చేవారు. దీనితో వారికి తేలికగా తీసుకువెళ్లగలిగేలా, తొందరగా శక్తినివ్వగలిగేలా ఉండే పానీయం ఉంటే బాగుంటుందనే ఉద్దేశంతో దీనిని తయారు చేయడం జరిగింది. భారత దేశపు మార్కెట్ లో 1964 లో దీనిని ప్రవేశపెట్టడం జరిగింది.

చాలామందికి అంతగా పరిచయం లేని మరొక పానీయం రాగిమాల్ట్. ఇప్పుడైతే నాకు మార్కెట్ లో దొరకడం లేదు. నారింజ రంగులో ఉండే ఈ పానీయం పిల్లలకోసం అని ఉద్దేశించబడినప్పటికీ అందరూ ఇష్టపడేంత తీయగా ఉండేది.

వీటిలో చాలా పానీయాలు ఇప్పుడు అనేక దేశాలలో లభించడం లేదు. ఉదాహరణకు 2008 నుండి యుకె లో బోర్నవిటా ను అమ్మడం లేదు. ఇప్పుడు అందరి అభిప్రాయాలు అభిరుచులు మారిపోవడం, పోషణ పట్ల ప్రజలకు ఉన్న అవగాహనలో వస్తున్న మార్పు, ఆహారపు అలవాట్లలో వస్తున్న మార్పులు, వేగనిజం వంటి కొత్త ధోరణుల మధ్య ఈ పానీయాలు ఎంత కాలం ఇంకా మనుగడలో ఉంటాయో అనిపిస్తుంది.

వెళ్ళి ఇప్పుడే ఒక బాటిల్ తెచ్చుకుందామా?

–From a piece by Meena

శీతవేళ : Winter is Coming

స్టార్క్స్ లాగా నేను అంతులేని రాత్రుల గురించే, గడ్డ కట్టించే చలి గురించో భయపడనవసరం లేదు. గోడలు బద్దలు కొట్టుకుని వచ్చే భయంకరమైన జీవుల గురించో, వైట్ వాకర్స్ గురించో కూడా ఆందోళన పడనవసరం లేదు.

కానీ ఈ చలికాలం చర్మాన్ని తేమగా ఎలా ఉంచుకోవాలన్నది మాత్రమే నాకున్న ఆందోళన.

ఈ రోజుల్లో ఏదైనా ఒక షాప్ లోకి వెళ్ళానంటే అక్కడున్న రకరకాల క్రీములు నన్ను అయోమయంలో పడేస్తాయి. మా చిన్నతనంలో ఇలాంటి పరిస్థితి లేదు. అప్పుడు అందుబాటులో ఉన్నది  ఒకటే రకం. అది కోల్డ్ క్రీం. ఇంకా చెప్పాలంటే పాండ్స్ కోల్డ్ క్రీం. దానినే ముఖానికి, చేతులకు, కాళ్ళకి బయటకి కనిపించే శరీర భాగాలన్నిటికీ రాసుకునేవాళ్ళం. మరీ చర్మం ఎక్కువగా పొడిబారిపోతే వాసెలిన్ వాడేవాళ్ళం. పగిలిన పెదాలకు కూడా అదే మందు. మా తమిళ కుటుంబాలలో వారానికి ఒకసారి నూనె రాసుకుని స్నానం చేసే ఆచారం ఉంది. నువ్వుల నూనెను చర్మంలోని ప్రతి రంధ్రంలోకి, పొరలోకి ఇంకిపోయేలా నిర్దాక్ష్యణంగా శరీరంపై మర్దన చేసి కొంతసేపు ఆగి శనగపిండి తోనో, శీకాయ పొడితోనో స్నానం చేసేవాళ్ళం.

అమాయకంగా, సాధారణంగా జీవించిన రోజులు అవి. వేరే రకాల క్రీములు, లోషన్లు, కషాయాల గురించి ఏ మాత్రం అవగాహన ఉండేది కాదు. కానీ ఒక్క క్రీం గురించి మాత్రం మా హృదయాలు తపించేవి. అది వాడడం మాకు కలలో మాత్రమే సాధ్యమయ్యేది. నేరుగా దానిని చేతులతో తాకింది చాలా అరుదైన సందర్భాలలో మాత్రమే. దాని ఖరీదు ఎక్కువా లేక మరేదైనా కారణమా అన్నది నాకు సరిగా జ్ఞాపకం లేదు. లేదంటే బహుశా అది మాయిశ్చరైజింగ్ క్రీం గా కాక కేవలం బ్యూటీ క్రీం గా మాత్రమే చూడబడేదేమో. (ఈ మధ్యనే ఈ ఆఫ్ఘన్ క్రీం ఒక ఫెయిర్ నెస్ క్రీం అని ఎక్కడో చదివాను కానీ ఆ రోజుల్లో దానిని అలా పరిగణించిన జ్ఞాపకం లేదు). అప్పటి మా మధ్య తరగతి కుటుంబాల తల్లులు విధించే రకరకాల ఆంక్షల మధ్యలో నా పసి హృదయం ఆ ఆఫ్ఘన్ స్నో క్రీం కోసం పరితపించిన జ్ఞాపకం మాత్రం పదిలంగా ఉంది.

అది ఇప్పుడు మార్కెట్ లో లభిస్తుందో లేదో నాకు తెలియదు కానీ తెల్లగా మెరుస్తూ, పట్టులా మెత్తగా ఉండే ఆ క్రీం అరుదైన సువాసనతో నీలం రంగు గాజు సీసాలో లభించేది. అప్పట్లో అందుబాటులో ఉన్న కాస్మెటిక్స్ అన్నింటిలో బహుశా ఇదే అత్యంత అరుదైన విదేశీ క్రీం అనుకుంటాను.

ఈ మధ్య ఎందుకో ఈ ఉత్పత్తి గురించి తెలుసుకోవాలనిపించి ఈ క్రీం కి సంబంధించిన అనేక వ్యాసాలు చదివితే ఒక అసాధారణమైన ఆత్మనిర్భర కథ నాకు కనిపించింది.

రాజస్థాన్ కు చెందిన ఇబ్రహీం సుల్తానాలీ పఠాన్వాలా ఇరవై శతాబ్దం తొలినాళ్ళలో బతుకుతెరువు కోసం ముంబైకు వచ్చాడు. ఒక అత్తర్లు తయారు చేసే వ్యక్తి దగ్గర అతనికి పని దొరికింది. అతని దగ్గరే రకరకాల సువాసనలతో అరుదైన అత్తరులు తయారు చేయడం నేర్చుకున్నాడు. కొన్నాళ్ళకి తానే స్వయంగా ఒక చిన్న వ్యాపారం ప్రారంభించాడు. అతని మొదటి ఉత్పత్తి ‘ఒట్టో దునియా’ అనే తల నూనె. అది కొంత విజయవంతం కావడంతో తన స్వంత ఆఫీస్ ను, ల్యాబ్ ను ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు.

1909 లో మెస్సర్స్ ఈ.ఎస్.పఠాన్వాలా సంస్థ స్థాపితమయ్యింది. ఈ కంపెనీ తల నూనెలను, అత్తరులను అమ్ముతుండేది. వాటిలో కొన్ని వారు స్వయంగా తయారుచేసినవి. కొన్ని విదేశాల నుండి దిగుమతి చేసుకున్నవి. అప్పటి భారతీయ ధనిక కుటుంబాలలో, బ్రిటిషర్లలో ఈ సంస్థకి అనేకమంది కస్టమర్లు ఉండేవారు. అయితే ఈ విజయంతో అతను సంతృప్తి చెందలేదు. ఇంకా నేర్చుకోవాలనే తపనతో యూరప్ కు వెళ్ళాడు. అతనికి వచ్చిన ఇంగ్లీష్ అంతంతమాత్రమే. కానీ నిబద్ధత, నేర్చుకోవాలనే తపన అతనికి కొత్త ద్వారాలు తెరిచింది. స్విట్జర్లాండ్ కు చెందిన లియోన్ గివాయుడాన్ తో అతనికి పరిచయం లభించింది. ఆయన సుగంధ రసాయనాల తయారీలో ప్రపంచంలోనే ప్రధమ స్థానంలో ఉన్న వ్యాపారవేత్త. ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో, యూరప్ లో పొందిన శిక్షణతో పఠాన్వాలా స్వయంగా ఒక ఫార్ములా తయారు చేసాడు. తర్వాత కాలంలో అది భారతదేశంలో అత్యంత ప్రముఖమైన కాస్మెటిక్ క్రీముగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

అతను భారతదేశానికి తిరిగివచ్చి బైక్కుల్లా లో ఒక ఫ్యాక్టరీ స్థాపించి ఈ క్రీం ను తయారు చేయడం మొదలుపెట్టాడు. సీసాలు జర్మనీ నుండి, లేబుల్స్ జపాన్ నుండి దిగుమతి చేసుకునేవాళ్ళు. ఆ సమయంలో ఆఫ్ఘనిస్థాన్ రాజు జహీర్ భారతదేశం సందర్శన సందర్భంగా ఇక్కడి ఔత్సాహిక వ్యాపారవేత్తలు కొందరిని కలవాలనుకున్నారు. వారిలో పఠాన్వాలా కూడా ఒకరు. ఆయన ఆ రాజుకు తన ఉత్పత్తులన్నీ కలిపి ప్యాక్ చేసి బహుమతిగా ఇచ్చారు. వాటిలో ఇంకా పేరు కూడా పెట్టని ఈ క్రీం కూడా ఉంది. ఆఫ్ఘన్ రాజు ఆ సీసా మూత తీసి పట్టులా మృదువుగా, తెల్లగా ఉన్న ఆ క్రీం ను చేతిలోకి తీసుకుని దాని పరిమళాన్ని ఆస్వాదించి దీనిని చూస్తే నాకు మా ఆఫ్ఘన్ మంచు గుర్తుకువస్తుంది అన్నారట. పఠాన్వాలా వెంటనే అయితే నేను దీనికి ఆఫ్ఘన్ స్నో అనే పేరు పెట్టుకోవచ్చా అని అడిగితే అందుకు ఆ రాజు అంగీకరించారు. అలా 1919 లో (100 ఏళ్ళు దాటినట్లు) ఆఫ్ఘన్ స్నో క్రీం మార్కెట్లోకి విడుదల చేయబడింది. 

అది ఎంతో విజయవంతమైంది కానీ స్వదేశీ ఉద్యమం సమయంలో కొన్ని కష్టాలను ఎదుర్కొంది. దాని సీసా, లేబుల్స్ విదేశాల నుండి దిగుమతి చేయబడినవి కావడంతో ఆ ఉత్పత్తిని కూడా విదేశీ ఉత్పత్తిగా పరిగణించి విదేశీ వస్తు బహిష్కరణ కాలంలో బహిష్కరించబడిన విదేశీ వస్తువుల జాబితాలో ఈ క్రీం ను కూడా ఉంచారు. ఇది పూర్తిగా స్వదేశీ ఉత్పత్తి అని, బైక్కుల్లా లో ఉత్పత్తి జరుగుతుందనీ, దీనిపై బహిష్కరణను నిలిపివేయాలని కోరుతూ పఠాన్వాలా మహాత్మా గాంధీకి స్వయంగా ఉత్తరం రాశారు. ఆఫ్ఘన్ స్నోను బహిష్కరించడం ఒక తప్పిదం అనీ, నిజానికి అంత మంచి ఉత్పత్తి భారతదేశంలో తయారు అవుతున్నందుకు తాను గర్వపడుతున్నానని, తాను ఈ ఉత్పత్తికి పూర్తి మద్దతు తెలుపుతున్నానని మహాత్మా గాంధీ తన పత్రికలో రాశారు.

ఈ క్రీం గురించిన విశేషాలు తెలుసుకున్నాక ఇది కావాలనే కోరిక మరింత పెరిగింది. నాకు ఒక అద్భుతమైన కథను పరిచయం చేసిన ముదురు నీలం రంగు సీసాలో తేలికగా మృదువుగా మెరిసిపోతున్న తెల్లని మంచు కోసం ఎంత చెల్లించేందుకైనా సిద్ధంగా ఉన్నాను.

ఎన్నో అవరోధాలను అధిగమించి, నూతన ఆవిష్కరణలకు తెరతీసి, వందల ఏళ్ళ నాటి జ్ఞాపకాలను మేల్కొలిపే ఉత్పత్తులను రూపొందించిన ఇటువంటి అద్భుతమైన వ్యక్తుల జీవిత చరిత్రలను చదివి వారు ఎలా విజయం సాధించగలిగారు, సాధించిన దానిని ఎలా నిలుపుకోగలిగారు, ఎందుకు నిలుపుకోలేకపోయారు వంటి విషయాలు తెలుసుకోవాలనే కోరిక కూడా మరింత పెరిగింది. 

Translated by Bharathi Kode from Meena’s piece